به هرحال فشار بر دندانها هم سبب استحكام و ستبر شدن رگها و اعصاب سر مى گردد و قدرت طبيعى در مغز پيدا مىشود و هم يك حالت روحى دارد ، چون اين فشار علامت غضب است ، شايد در دشمن اثر كند و او را به وحشت اندازد . « أعِرِ اللَّهَ جُمْجُمَتَكَ » ( جمجمه ات را به خدا عاريه بده . ) « جمجمه » استخوان سر را مى گويند كه مغز سر در آن قرار گرفته است . حضرت مثل اين كه مى فرمايد : در وقت جنگ مغزت را به خدا عاريه بده خدا آن را به تو برمى گرداند . مغز شريف ترين عضو بدن انسان است كه اگر از بين برود خود انسان هم از بين مى رود . در واقع اين جمله كنايه است و حضرت خواسته بفرمايد : خودت را به خدا عاريه بده . بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند : حضرت در ضمن به محمّد حنفيه خواسته بفهماند كه مطمئن باش كه تو در اين جنگ كشته نمى شوى ، مغزت را كه به خدا عاريه بدهى به تو برمى گرداند چون عاريه را معمولاً برمى گردانند ، و اگر بنا بود محمّد حنفيه در اين جنگ شهيد بشود مى فرمود : مغزت را به خدا به فروش ، ( 1 ) زيرا در قرآن خداوند راجع به شهدا مى فرمايد : ( إن اللّه اشترى من المؤمنين أنفسهم و أموالهم بأنّ لهم الجنّة ) ( 2 ) خداوند از مؤمنين خودشان و مالشان را خريده است كه در مقابل بهشت به آنها بدهد . ولى مى توان گفت بر فرض كه انسان شهيد شود باز تعبير به عاريه صحيح است ، براى اين كه انسان وقتى اين بدن طبيعى را به خدا بدهد و بميرد فانى نمى شود . قرآن مى فرمايد : ( و لاتقولوا لمن يقتل فى سبيل اللّه أموات بل احياء ) ( 3 ) به كسانى كه

--> 1 - شرح ابن ابى الحديد ، ج 1 ، ص 242 ; و منهاج البراعة ، ج 3 ، ص 166 2 - سوره توبه ، آيه 111 3 - سوره بقره ، آيه 154